२६ जानेवारी २०२६ समग्र

 स्वातंत्र्य , निवड( चॉईस )आणि व्यवहार श्रीधर तिळवे नाईक  गेले कित्येक वर्षे मी एक आचार्य म्हणून शेकडो कुटुंबांना अनेक पालकांना पाहतो आहे आणि या पालकांच्या मुलांच्या आयुष्याचे काय झाले आहे तेही पाहत आहे. सर्वसाधारणपणे मोक्षाच्या पातळीवर निवडीचा प्रश्न येतच नाही तुम्ही सहज रित्या स्वाभाविकरीत्या choiceless जगत जाता. कारण मोक्ष हा असा चॉईस असतो की तो आपोआपच घडत जातो तिथे निवडीचे स्वातंत्र्य वगैरे प्रश्न येतच नाही एखाद्या प्राण्याला त्याचे भोजन जसे सहज कळते तसे तुम्हाला सहजपणे कळत जाते की आता काय करायला हवं परंतु अर्थ आणि काम यांच्या बाबतीत असे म्हणता येईल का? हा एक फार मोठा प्रश्न आहे   निवडीचे स्वातंत्र्य ही वस्तुस्थिती आहे का हा एक नेहमीच विसाव्या शतकामध्ये प्रचंड चर्चेला घेतला गेलेला प्रश्न आहे आपल्याकडे जे कृष्णमूर्तींनी याची चर्चा केली होती आणि ती करताना त्याने चॉईसलेस जगणे अशी संकल्पना मांडलेली होती एका अर्थाने अस्तित्व वादावर आणि समूहवादावर जे कृष्णमूर्ती यांनी केलेला हा प्रहार आहे कारण आधुनिक अस्तित्व वादाने नेहमीच माणसाला फक्त निवडीचे स्वातंत्र्य असते अशी भूम...

 गीता , भगवान श्रीकृष्ण ,ब्राह्मण आणि पंडित श्रीधर तिळवे नाईक  राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे प्रमुख भागवत यांनी अचानकपणे भगवद्गीतेच्या पाचव्या अध्यायामधील एक श्लोक कोट केला आहे आणि साहजिकच त्यावर आता अचानक इंटरनेटवर चर्चा सुरू झालेली दिसते हे स्वाभाविक आहे. कारण भागवत यांनी एखादा श्लोक उल्लेखित करणे याला अतिशय महत्त्वाचा असा अर्थ असतो वैदिक धर्मीय, ब्राह्मणधर्मीय आणि वैष्णव धर्मीय यावर वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया देतीलच परंतु या श्लोकाचा शैव लोकांच्या दृष्टीने असलेला जो काय अर्थ आहे तो फार वेगळा आहे आणि तो सांगितला पाहिजे .मुळातच शैव लोकांच्या मते भगवद्गीता ही आचार्य शंकर यांनी लिहिली होती आणि ती पूर्णपणे आत्ताची जी गीता आहे त्यापेक्षा वेगळी होती नंतर तिला भगवद्गीतेमध्ये सामावून घेण्यात आले आणि महाभारत युद्धाशीही ती नंतर जोडली गेली त्यामुळेच नंतर मग असेही झाले की काही अभिनव गुप्त वगैरे पंडित लोकांची अशी समजूत झाली की ही तीच गीता आहे जी आचार्य शंकर यांनी लिहिली होती आणि यांच्यापैकी काहींनी त्यावर भाष्य पण लिहिली ज्यामध्ये ज्ञानेश्वरांचाही समावेश होतो त्यामुळेच या भगवद्गीतेमध्ये काही ...

जूनता, अजूनता ,नवता आणि आंबेडकर श्रीधर तिळवे नाईक  अलीकडच्या काळामध्ये एकंदरच नवयानी बौद्ध आंबेडकरी असणाऱ्या लोकांच्या मध्ये बद्दल अतिशय निगेटिव्ह रीमार्क्स यायला लागलेले आहेत मुख्य म्हणजे चिकित्सा कमी आणि विचिकित्सा जास्त असे काही होत आहे का असा प्रश्न हल्ली विचारला जात आहे अर्थातच नि:चिकित्सेपेक्षा हे बरे हे नक्कीच आहे कारण भारतीय भूतजालीकेमध्ये अनेकदा १००० पासून चिकित्साच बंद झालेली होती भारतीय प्रबोधनाने तीची पुन्हा सुरुवात केली एका अर्थाने संपूर्ण इंडियन नेटवर्क नि:चिकित्सिक बनवले गेले होते त्यामुळे त्या पार्श्वभूमीवर अलीकडे चिकित्सा होते हेच महत्त्वाचे बनत गेले . अर्थात बसवेश्वरांच्या सारखे काही लोक या कालखंडात होऊन गेले पण ते अपवादच म्हटले पाहिजेत याचे कारण मी खूपदा सांगितलेले आहे. त्यामुळे चिकित्सा होणे ही सुद्धा मोठी गोष्ट बनून गेली आणि प्रबोधनाचे जे काही वैशिष्ट्य होते त्यामध्ये चिकित्सा केंद्रस्थानी होती . प्रश्न असा आहे की ही चिकित्सा करताना काही ऐतिहासिक भान आपण राखणार आहोत की नाही . आंबेडकरी चळवळीतल्या लोकांचा एक सर्वात मोठा झालेला गोंधळ काय असेल तर तो म्हणजे त्यांन...

अपयशावर उभे असणारे यश आणि भारतीय राजकारण श्रीधर तिळवे नाईक  अपयशावर उभे राहणारे यश हे भारतीय राजकारणाचे मध्ययुगीन काळापासूनचे वैशिष्ट्य आहे. याचे कारण मुळातच यश म्हणजे काय हेच भारतीय समाज आता विसरून गेलेला आहे. खरे यश ते असते जे कन्स्ट्रक्टिव्ह असते जे स्वतः काहीतरी असे निर्माण करून ठेवते की ज्याची कॉपी नंतर अनेक लोक करत बसतात . खरे यश सृजनशील असतं निर्माणशील असते . आणि दुय्यमस ते असते जे आपल्याकडे नाही त्या गोष्टी व्यवस्थित आयात करत शिकते पूर्णपणे आत्मसात करते आणि पुन्हा स्वतःच उत्पादन करते . परंतु भारतामध्ये एक धर्म असा आहे की जो फक्त सृजनाची हत्या करत असतो आणि दंतकथा रचत सर्व सृजनशीलता गटारात नेऊन फेकतो . या धर्माला ब्राह्मण लोक ब्राह्मण धर्म म्हणतात आणि इंग्रजांच्या काळामध्ये सुद्धा १८९० पर्यंत या धर्माला इंग्रज लोक सुद्धा ब्राह्मण धर्म म्हणत होते हिंदू नाही . या ब्राह्मण धर्माला नैतिकतेची कसलीही चाड नाही कुठलाही स्वतःचा असा खरा देव नाही. या धर्माकडे फक्त एका विशिष्ट वर्णाचे पौराहित्य एवढी क्षमता आहे . मग कुठल्याही धर्माचे पवार आहेत ते पौराहित्य या लोकांना चालते आणि सर्व संसाध...

 बुरखा टिकली कुंकू ओढणी आणि साडी श्रीधर तिळवे नाईक  खरे तर अशा विषयांच्यावर बोलू नये पण बोलावे लागते लिहू नये पण लिहावे लागते सर्वात पहिली गोष्ट म्हणजे धर्म आणि संस्कृती या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत . धर्म हा संस्कृतीचा भाग होऊ शकतो पण प्रत्येक धर्माची संस्कृती तयार होऊ शकते पण संस्कृतीमध्ये फक्त एकच धर्म असेल असे नाही अनेक धर्म सुद्धा असू शकतात इंडियन संस्कृती हे याचे उत्तम उदाहरण आहे इंडिया मध्ये शैव वैदिक वेदांती ब्राह्मण लोकशैव म्हणजे पाशुपत ते नवनाथ जैन बौद्ध वैष्णव हिंदू नवशैव म्हणजे लिंगायत आणि शीख असे अनेक धर्म येतात तेव्हा एका संस्कृतीमध्ये धर्म असतात आणि प्रत्येक धर्माची स्वतःची एक संस्कृती असू शकते जी त्या मोठ्या संस्कृतीची उपसंस्कृती म्हणून वावरत असते इंडिया मध्ये बाहेरून आलेले जे धर्म आहेत त्यांचा इंडियन संस्कृतीशी काय संबंध हाच सर्वात मोठा प्रश्न आहे  यामध्ये इस्लामला एक वाट व्यवस्थित सापडली होती ती म्हणजे भारतीय संस्कृती स्वीकारायची पण स्वतःच्या धर्मातले काही मुख्य घटक शाबूत ठेवायचे म्हणजे उपासनेची जागा मस्शीद उपासनेचे पुस्तक कुराण ठेवायचे पण बाकी सर्व सवय...

चौथी नवता ,उत्तर जालीयता आणि निरुपमा शहा यांनी उदय अस्त वर्तुळ आणि वर्तुळाचा भेद  यांच्या संदर्भात विचारलेला प्रश्न  प्रश्न निरुपमा शहा  माणसाचा उदय परत अंत हा वर्तुळाकार प्रवास भेदता येतो का ? उत्तर श्रीधर तिळवे नाईक  जो अनंताला उपलब्ध होत नाही त्याला अंत दिसतो एकदा का तुम्ही अनंताला उपलब्ध झाला की अंत दिसतच नाही आणि उदय पण दिसत नाही आता कोणी जर अनंताला उपलब्ध होणे म्हणजेच भेदने असे म्हणत असेल तर हो भेदणे शक्य आहे असे साधे सरळ उत्तर मी देऊ शकतो पण तरीही जास्त स्पष्टीकरण देतो आहे  प्रश्नात माणूस उदय अंत प्रवास वर्तुळ आणि भेदणे अशा सहा गोष्टी आहेत  माणूस हा होमो सेपियन आहे हे आता स्पष्ट झालेले आहे मात्र त्याच्या स्वरूपाविषयीच्या आधीच्या ज्या संकल्पना , कल्पना आणि परिकल्पना होत्या त्या नष्ट झाल्या त्याच्याबरोबर त्याच्या असणाऱ्या सहजाती एक तर त्याने स्वतः नष्ट केलेल्या आहेत किंवा त्या आपोआप नष्ट झाल्या टिकल्या नाहीत त्यामुळे माणूस आणि उत्क्रांती यांच्यामधला संबंध आता सर्वांनी स्वीकारावा हे उत्तम तो नाकारण्याकडे काही लोकांचा कल आहे परंतु सत्य असे डावलता येत...

चौथी नवता उत्तरजालीयता आणि ज्ञान २ श्रीधर तिळवे नाईक  मागच्या लेखात आपण ज्ञानाच्या संदर्भात झालेली क्रांती आणि त्या अंगाने आता बदलू शकत असलेले आयुष्य या अंगाने चर्चा केली आणि जालीयतेचे युग संपून उत्तर जालीय युग लवकरच सुरू होईल असे म्हटले  माणसाचा अनुभव आणि माणसाचे ज्ञान यांच्या मधूनच नेहमी कुठलीही नवता वाटचाल करत असते यामध्ये कधी अनुभव पुढे असतो कधी ज्ञान ! जेव्हापासून विज्ञान सुरू झाले तेव्हापासून 99% लोकांच्या आयुष्यात ज्ञान प्रथम झाले आणि अनुभव नंतर याचे कारण जे काही मोजके वैज्ञानिक लोक होते ते इतके पुढे असायचे की सामान्य माणसाला त्याच्या अनुभव विश्वाला विज्ञान गाठणे वैज्ञानिकांना गाठणे फार अवघड होऊन बसायचे तंत्र विज्ञान युगामध्ये तर तंत्रवैज्ञानिकांना गाठणे अधिकच अवघडून बसले फक्त सिद्ध आणि बर्ट्रांड रसेल यांच्यासारखे तत्वज्ञ हेच काय ते या संदर्भात अधिक व्यवस्थित संवाद करत होते याचे कारण या लोकांच्यात जागृती होती  शैवलोकांच्यामध्ये त्यामुळेच जागृती जागरण आणि जागर या त्रयीला खूप महत्त्व आहे कारण जग ,जाग, जागृती, जागरण आणि जागर या पंचायतनाची उपासना सुरुवातीपासूनच सा...

 राहुल गांधी ,मनुस्मृती, कुराण आणि स्त्रिया श्रीधर तिळवे नाईक  ब्राह्मण धर्मी हिंदुत्वाने हळूहळू संपूर्ण हिंदुत्वावरच करत आणलेला कब्जा आणि राहुल गांधी यांचे मनःस्मृती संदर्भातले उद्गार यांचा एक कार्यकारण संबंध आहे हिंदुत्ववादी लोकांना इस्लामचे भय आहे तर पुरोगामी लोकांना मनुस्मृति आणि ब्राह्मण धर्म परत येईल याचे भय आहे याचा एक परिणाम असा झालेला आहे की संपूर्ण देशच आता भयग्रस्त झालेला आहे आणि जो भयग्रस्त होणार नाही त्याला घाबरवता येईल म्हणून काय करता यावे काय करावे काय करता येईल अशा तऱ्हेचे प्रश्न घाबरवणाऱ्या लोकांच्या मनामध्ये येत आहेत . ते नवीन नवीन तंत्र शोधत आहेत . मला वाटते जगाच्या आणि भारताच्या राजकारणामध्ये आत्तापर्यंत कधीही भय एवढे केंद्रस्थानी नव्हते.  मुळातच राजकारणाचा आधार सुरक्षितता आहे असलेल्या आणि काल्पनिक अशा दोन्ही प्रकारच्या शत्रूंच्या पासून संरक्षण करणे हे प्रत्येक गणासाठी राज्यासाठी राष्ट्रासाठी आवश्यक असल्याने त्यासाठी एक व्यवस्था निर्माण करणे गरजेचे असते आणि या व्यवस्थेचे नियंत्रण ज्याच्या हातात ठेवले जाते तो नियंत्रक म्हणजे सत्ताधारी राजकारणी होय. साह...